فضایل چهارگانه ۱۳۸۷/۰۴/۲۵

بیان شده توسط استاد علی الله وردیخانی

کتاب: کعبه جانان - جلد دوم

فضایل‌ چهارگانه

در علم‌ نفس‌ مقـرر شده‌ کـه‌ نفس‌ انسانی‌ را سه‌ قوة‌ متباین‌ است، و صدور افعال‌ و آثارمختلف‌ به‌ سبب‌ این‌ قواست، و اگر یکی‌ از این‌ قوا غالب‌ شود، دو قوه‌ دیگر مغلوب‌ یا مفقود شوند:

اول‌ – قوة‌ ناطقه‌ که‌ آن‌ را نفس‌ مَلَکی‌ گویند و آن، منبع‌ فکر و تمیز و شوق‌ نظر در حقایق‌ امور است.

دوم‌ – قوة‌ غضبی‌ که‌ آن‌ را نفس‌ سبعی‌ گویند، منبع‌ غضب‌ و دلیری‌ و اقدام‌ بر اهوال‌ و شوق‌ تسلط‌ و تفوق‌ و جاه‌طلبی‌ است.

سوم‌ – قوه‌ شهوی‌ که‌ آن‌ را نفس‌ بهیمی‌ نیز نامند و آن، منبع‌ شهوات‌ و طلب‌ غذا و شوق‌ التذاذ به‌ مآکل‌ و مشارب‌ و نکاح‌ است.

نفس‌ بهیمی، اکثر بهایم‌ را شامل‌ است‌ و نفس‌ سبعی‌ عدة‌ معدودی‌ از آنان‌ را. این‌ قوه‌ در برخی‌ بهایم‌ در حداقل‌ است، از این‌ رو اصلاح‌ نفس‌ سبعی‌ تا حدی‌ آسانتر است‌ از اصلاح‌ نفس‌ بهیمی.

عدد فضایل‌ نفس‌ به‌ حسب‌ عدد قوای‌ آن‌ است. اگر حرکت‌ نفس‌ ناطقه‌ در ذات‌ خویش‌ به‌ اعتدال‌ بوده‌ و شوق‌ او به‌ اکتساب‌ علوم‌ و معارف‌ باشد، نفس‌ را از آن‌ حرکت، علم‌ حقیقت‌ حاصل‌ شود و به‌ تبعیت، فضیلت‌ حکمت‌ لازم‌ آید. حرکت‌ نفس‌ ناطقه‌ را علت‌ یا ظاهری‌ و خارجی‌ است‌ و یا درونی‌ و ذاتی. در صورت‌ اول‌ حرکت‌ موقتی‌ است‌ و غالباً‌ پس‌ از حذف‌ اثر محرک‌ به‌ زودی‌ به‌ حالت‌ اولیه‌ برگردد. نظیر آن‌ که‌ دیدن‌ یا شنیدن‌ چیزی‌ او را به‌ حرکت‌ اندازد، بسا که‌ این‌ حرکت‌ در اثر شدت‌ و ضعف‌ تأثیرات‌ خارجی‌ از اعتدال‌ بر گردد و به‌ جای‌ تعقل‌ و تفکر موزون‌ و متعادل، تحت‌ تأ‌ثیر احساسات، افراط‌ و تفریط‌ در درک‌ حاصل‌ شود. حرکت‌ باطنی‌ نفس، در اصل‌ مربوط‌ به‌ آگاهی‌ و بیداری‌ روح‌ است. در این‌ حالت، فعالیت‌ دائمی‌ نفس‌ ناطقه‌ منجر به‌ رشد فکری‌ و حصول‌ علم‌ و تقویت‌ عقل‌ می‌گردد.

اگر حرکت‌ نفس‌ سبعی‌ به‌ حد اعتدال‌ باشد و نفس‌ عاقله‌ را انقیاد نموده‌ تهییج‌ بی‌مورد و تجاوز از حد نکند و قانع‌ شود بر آنچه‌ نفس‌ عاقله‌ قسط‌ او شمرد، از این‌ حرکت، حلم‌ در نفس‌ به‌ وجود آمده‌ به‌ تبعیت‌ آن‌ شجاعت‌ حاصل‌ آید.

اگر نفس‌ شهوی‌ یا بهیمی‌ به‌ حد اعتدال‌ باشد و آنچه‌ را نفس‌ عاقله‌ نصیب‌ او نهد، اطاعت‌ نماید، نفس‌ را از این‌ حرکت، عفت‌ حاصل‌ آید که‌ به‌ تبعیت‌ آن، فضیلت‌ سخا حادث‌ شود.

اگر سه‌ فضیلت‌ مذکور حاصل‌ گردد و هر سه‌ با یکدیگر ممزوج‌ و هماهنگ‌ شوند، ازترکیب‌ آنها حالتی‌ متشابه‌ پدید آید که‌ کمال‌ فضایل‌ به‌ آن‌ است، این‌ حالت‌ را فضیلت‌ عدالت‌ کمالی‌ گویند. از این‌ جهت‌ حکمای‌ متقدم‌ و متأ‌خر متفقاً‌ فرموده‌اند که‌ اجناس‌ فضایل‌ چهار است: حکمت، شجاعت، عفت، عدالت. مدح‌ کسی‌ را سزاست‌ که‌ یکی‌ از این‌ چهار فضیلت‌ یا همه‌ آنها را دارا باشد، و اگر کسی‌ را به‌ تفوق‌ مقام‌ ظاهری‌ و کثرت‌ مال‌ مدح‌ کنند، معقول‌ نیست.

به‌ اعتباری‌ نفس‌ را دو قوه‌ است: یکی‌ ادراک‌ به‌ ذات‌ و دیگری‌ تحریک‌ به‌ آلات. هریک‌ از این‌ دو نیز منشعب‌ شود به‌ دو شعبه، قوه‌ ادراک‌ به‌ قوة‌ نظری‌ و قوة‌ عملی، و قوة‌ تحریک‌ به‌ قوة‌ دفع‌ یعنی‌ غضبی‌ و قوة‌ جذب‌ یعنی‌ شهوی. پس‌ بدین‌ اعتبار قوا چهار است‌ و چون‌ هریک‌ در تصرف‌ موضوعات‌ خویش‌ معتدل‌ باشد، فضیلتی‌ حاصل‌ آید.

پس‌ فضایل‌ نیز چهارند:

اول‌ – حکمت، از تهذیب‌ قوة‌ نظری‌

دوم‌ – شجاعت، از تهذیب‌ قوة‌ غضبی‌

سوم‌ – عفت، از تهذیب‌ قوة‌ شهوی‌

چهارم‌ – عدالت، از تهذیب‌ قوة‌ عملی‌

صاحب‌ هریک‌ از این‌ فضایل‌ در صورتی‌ سزاوار مدح‌ است‌ که‌ آن‌ فضیلت‌ منحصر به‌ ذات‌ او نشده‌ به‌ دیگری‌ سرایت‌ کند. مثلاً‌ صاحب‌ سخاوت‌ اگر سخاوتش‌ به‌ غیر نرسد، او را مِنفاق‌ خوانند نه‌ سخی. اگر صاحب‌ شجاعت‌ بدین‌ صفت‌ باشد، او را غیور خوانند نه‌ شجاع، و اگر صاحب‌ حکمت‌ بدین‌ صفت‌ بود، او را مستبصر گویند نه‌ حکیم.

حکمت، حصول‌ معرفت‌ است‌ به‌ هر چه‌ سمت‌ وجودیت‌ دارد، به‌ خصوص‌ به‌ آنچه‌ در عوالم‌ باطنی‌ است. شجاعت، انقیاد نفس‌ غضبی‌ است‌ از نفس‌ عاقله‌ در امور هولناک‌ و عدم‌ اضطراب‌ آن‌ تا اقدام‌ بر حسب‌ رأی‌ او کند. عفت، مطیع‌ شدن‌ نفس‌ شهوی‌ است‌ نفس‌ عاقله‌ را و تصرف‌ بر اقتضای‌ رأ‌ی‌ او تا آثار خیریت‌ از آن‌ ظاهر گردد. عدالت‌ اتفاق‌ هر سه‌ قوه‌ با یکدیگر و انقیاد از قوة‌ ممیزه‌ است‌ تا اختلاف‌ هویها و تجاذب‌ قوا صاحبش‌ را به‌ ورطه‌ حیرت‌ نیفکنده‌ انصاف‌ و انتصاف‌ حاصل‌ آید.

اگر آدمی‌ صفات‌ کونی‌ را به‌ صفات‌ حقانی‌ مبدل‌ کند و دیدة‌ بصیرتش‌ را سرمة‌ وحدت‌ کشد، به‌ جمیع‌ قوا مشاهده‌ جمال‌ حق‌ و ادراک‌ وجود مطلق‌ کند و این‌ دانش‌ و بینش، ثمرة‌ شجرة‌ آفرینش‌ است.

مطالب مرتبط :

  1. گفتار دوم
  2. اهمیت و عظمت زیارت

شما می توانید دیدگاهی بفرستید, یا از داخل سایت خود بازتاب کنید.

فرستادن دیدگاه

بستن popup دیدگاه

فرستادن دیدگاه