جبر و اختیار ۱۳۸۹/۰۸/۲۶

بیان شده توسط استاد علی الله وردیخانی

کتاب: مبدا و معاد

جبر و اختیار

از جمله موضوعاتی که پیرامون عدل الهی مطرح می‌شود، مسأله جبر و اختیار است. مقدمتاً باید دانست که بطور کلی چند گونه جبر یا مشیت قطعی در نظام عالم خلقت وجود دارد:

۱ـ جبر کلّی که عبارت است از تأثیر اطلاقی ایجادی بر هیکل ماهیات امکانیّه.

۲ـ جبر تعیّنی که عبارت است از تعیّنات و حدود و مشخصاتی که موجودات دارند.

۳ـ جبر تخلّفی که عبارت است از این که تغییرات فیزیکی یا شیمیایی، خواص اشیاء را دگرگون سازند.

۴ـ جبر جزئی که عبارت از جبری است که در اعمال انسان تا حدّی مؤثر است نه بطور کامل.

بنابراین اعمال بشر که مدتهاست میان دانشمندان مورد بحث و گفتگو واقع شده، در ارتباط با جبر جزئی است. در این زمینه نظریه‌های مختلفی اظهار شده که می‌توان آنها را در سه نظریة زیر خلاصه کرد:

اول ـ نظریه تفریطی، جبر: عدّه‌ای از خداپرستان و منکرین خدا بشر را در اعمال خود مجبور می‌دانند. برخی از آنان بشر را به سنیگ تشبیه کرده‌اند که در هوا پرتاب شود. گویند ممکن است سنگ تصور کند که آزادست و هر کجا که می‌خواهد می‌تواند حرکت کند، ولی ما می‌دانیم که این خیال سنگ باطل است. چه، قوة جاذبة زمین او را بسوی خود می‌کشاند و مجبور است از قوة جاذبة زمین اطاعت کند، پس آزاد نیست، ما نیز بمانند آن آزاد نیستیم.

دوم ـ نظریه افراطی، تفویض: بعضی دیگر از خداشناسان و منکرین خدا معتقد بر آزادی مطلق انسان در اعمال خود می‌باشند، و اظهار می‌کنند که بشر در انجام اعمال خود، اختیار تام دارد. هم می تواند در جهت ارضاء غرایز پست خود قدم بردارد و عمر خود را در طریق شهوات حیوانی و تمایلات نفسانی بگذراند، و هم قادر است در نتیجۀ محدود ساختن غرایز پست، راه فضیلت و کمالات انسانی را بپیماید و هیچ نیرویی نمی تواند از انتخاب او جلوگیری کند.

سوم  امر بین الامرین: جمعی از دانشمندان اهل معرفت و اهل حق و تحقیق به استناد فرمایش امام صادق (ع) دو نظریۀ فوق را ردّ کرده معتقدند: نه جبر در کار است و نه تفویض. یعنی جبر و تفویض هریک به تنهایی استقلال ندارند، بلکه امر یا واسطه ای است میان جبر و تفویض و لذا در اعمال بشر تا حدی جبر جزئی مداخله می کند و نه بیش.

ما که معتقد به این نظریه هستیم، برای صحت آن ابتدا به ابطال دو نظریۀ مذکور پرداخته، سپس به شرح معنای امر بین الامرین می پردازیم.

واقعیت این است که اشتباه بزرگ و خطای عظیم جبریّون از آن جا سرچشمه می گیرد که تصور نموده اند در جهان هستی هر پدیده ای زائیدۀ علتی است که با بود آن وجودش حتمی و با نبود آن، عدمش یقینی است و لذا با وجود چنین جبری دیگر جایی برای اختیار انسان نیست. در حالی که ایمان به قانون علیت که هر معلولی بدون علت به وجود نمی آید، منافاتی با اختیار و آزادی بشر ندارد. چه، معنی اختیار و آزادی نسبی بشر در اعمال خود این است که فعل انسان متوقّف به انتخاب و ارادۀ اوست.

گاهی انسان با وجود فراهم بودن مقدات و وسایل دچار شک و تردید شده و اراده که علتی از علل افعال اوست، محقّق نمی شود و در نتیجه عمل نیز تحقق نمی یابد. برای وضوح بیشتر مطلب، فعلی از افعال انسان را مورد توجه قرار داده مقدمات و علل آن را بررسی می کنیم:

کسی که قصد اقدام به امری را دارد، ابتدا باید تصوّر ذهنی عمل مربوطه و منافعی را که از آن عاید او خواهد شد بنماید، سپس با علتی که از علل فعل است به مقام موازنه آمده با توجه به وسایل و امکانات خویش، سود و زیان آن را تعیین کند، در صورتی که زیانش غالب بر سود آید، منصرف شده با وجود اشتیاق بدان از اقدام خودداری کند.

گاهی انسان در نتیجۀ ضعف قوۀ عاقله و دستگاه کنترل، اشتیاق مفرطی به انجام امری پیدا می کند و علت موازنه را که یکی از علل یا یکی از حلقه های سلسلۀ افعال است، بکار نینداخته و اراده به انجام فعل می کند و در نتیجه با گرفتاری ها و ناملایماتی رو به رو می شود.

همچنین گاهی انسان در نتیجۀ ناتوانی قوۀ عاقله و دستگاه کنترل، کیفیت نتایج فعل را تشخیص نداده در حال شک و تردید باقی می‌ماند، در این حال نیز دارای اختیار است، یعنی قدرت اراده به اقدام یا ترک آن فعل را دارد.

و اما خداپرستانی که معتقدند خداوند متعال پس از خلقت بشر تمام اختیار افعال را به او کرامت فرموده و بشر در زندگی خود از جهت همة افعالش به نیروی دیگری نیازمند نیست، بطور واضح در خطا و اشتباه بوده عقیدة ایشان نیز باطل است. چه، وجدان و عقل فطری گواه است که بشر همچنان که در اول خلقت محتاج به خداست، در بقاء خود و نیل به کمالات نیز به خداوند نیازمند است.

چون بطلان عقیدة اهل جبر و تفویض واضح شد، برای اثبات صحت امر بین الامرین نیازمند به اقامة برهان نیستیم، زیرا که بطلان آن دو نظریه، مستلزم درستی این اعتقاد است. برای توضیح معنای امر بین‌الامرین، ذیلاً به بررسی جایگاه اختیار بشر در نظام قضا و قدر الهی می‌پردازیم.

مطالب مرتبط :

  1. اراده واحد
  2. صالحان ، وارثان زمین
  3. آداب ظاهری زیارت
  4. هماهنگی ظاهر و باطن

شما می توانید دیدگاهی بفرستید, یا از داخل سایت خود بازتاب کنید.

فرستادن دیدگاه

بستن popup دیدگاه

فرستادن دیدگاه